بودجه برنامه ای و بودجه عملیاتی
بودجه برنامه ای :
در بودجه برنامه ای تلاش بر این است تا عملیات سازمان به شکل برنامه کاری تنظیم شود . برای این منظور عملیات سازمان به شکل برنامه تنظیم و برای هر برنامه کاری ، اعتباری در نظر گرفته می شود . بودجه برنامه ای نوعی طبقه بندی است که قصد دارد با برقراری ارتباط میان مواد هزینه و عوامل بکار گرفته شده و نتایج حاصله از انجام برنامه ها نشان دهد که در سال بودجه ای چه کالاها و خدماتی به صورت محصول نهایی فعالیت های بخش دولتی برای رسیدن به اهداف مصوب دولت تولید یا ارائه شده است . در این روش هزینه های عملیات دولت بر اساس مقاصدو اهداف مورد نظربه صورت طرح یا فعالیت پیش بینی و بررسی می گردد . بنابراین برنامه های دولت از جزیی ترین قسمت یعنی « امور » خاتمه می یابد .
در بودجه برنامه ای اهداف اصلی دولت به اهداف فرعی تجزیه شده و اهداف فرعی به نوبه خود به وظایف مشابه جزیی تر تقسیم می گردد . انجام وظایف مشابه به یک یا چند دستگاه اجرایی محول می شود و اعطای اعتبارات به هریک از دستگاه های اجرایی مستلزم اجرای برنامه کار خواهد بود . در این روش مواد هزینه ها در داخل برنامه ها قرار گرفته و بر پایه آن دولت قادر خواهد بود اعتبارات لازم را برای بخش های مختلف آن توزیع نماید . بودجه برنامه ای به نحوی تهیه می گردد که درک وظایف دولت برای مردم و نمایندگان آنان آسان خواهد بود . بنابراین حجم اعتبارات در چارچوب اهداف عملیات قابل شناسایی دولت توزیع می گردد و امکان بررسی و کنترل اعتبارات و نیز عملیات دستگاه های اجرایی فراهم می گردد .
ویژگی های بودجه برنامه ای :
مزایای بودجه برنامه ای :
مزایایی برای تنظیم بودجه برنامه ای در نوشته های مختلف شمرده شده است به طور خلاصه به آنها اشاره می شود :
1) بهبود تنظیم برنامه و کنترل عملیات :مبنای برآورد هزینه درتنظیم بودجه برنامه ای ، برنامه عملیات است که حاوی اطلاعات آماری درمورد پیش بینی نوع، حجم وهزینه عملیات است .با استقرار سیستم های مناسب درزمانهای معین نسبت به مقایسه عملیات انجام یافته باعملیات پیش بینی شده اقدام و انحرافات احتمالی کشف می گردد . بدین ترتیب بودجه برنامه ای ابزار مناسبی برای برنامه ریزی دستگاه های اجرایی و کنترل فعالیت های آنها به شمار می رود و امکان نظارت بهتر را فراهم می سازد .
2) تجدید نظر و تصویب برآورد های بودجه : تنطیم بودجه برنامه ای موجب بهبود کیفیت تجدید نظر در برآورد های بودجه در مراحل تهیه و تنظیم و تصویب آن می گردد. چنانچه بودجه بر مبنای روش متداول فقط بر اساس مواد هزینه تنطیم گردد در این صورت اعتبار اجرای هر فعالیت مشخص نمی باشد و اگر بخشی از اعتبار پیشنهادی دستگاه اجرایی توسط مجلس حذف شود پیش بینی تاثیر آن در فعالیت های دستگاه های اجرایی توسط دولت و مجلس مشکل خواهد بود زیرا مشخص نمی گردد حذف بخشی از اعتبار چه تاثیری بر اجرای کدامیک از فعالیت های سازمان مذکور خواهد گذاشت . اما اگر بودجه به صورت برنامه پیشنهاد شود دولت و مجلس در تجدید نظر و تصویب اعتبارات پیشنهادی بهتر می توانند عمل نمایند .
3) عدم تمرکز در برآورد مصارف : در بودجه برنامه ای پیش بینی مصارف بر مبنای برنامه ها و فعالیت های مختلف دستگاه های اجرایی توسط افرادی انجام می شود که نظارت مستقیم بر اجرای فعالیت های مزبور را دارند . لذا برآورد مصارف از پایین ترین سطوح سازمانی شروع شده و به تدریج در سطوح بالاتر مورد تعدیل و تجدید نظر قرار می گیرد .
4) هماهنگی عملیات : بودجه برنامه ای امکان هماهنگ کردن فعالیت های متعدد دستگاه های اجرایی را فراهم می آورد . زیرا بر مبنای فعالیت ها و برنامه های آنها تنظیم شده و در مراحل مختلف تجدید نظر در برآورده های هزینه به وجود تکرار ، تداخل وظایف پی برده و از انجام فعالیت های موازی نیز می توان جلو گیری کرد .
5) بهبودروابط بامردم :بودجه برنامه ای مقاصداساسی دولت ،برنامه وفعالیتهای سازمان های دولتی رابهترنشان می دهد درنتیجه امکان ارزیابی نتایج عملیات دولت رابا سهولت بیشتری فراهم می کند.درواقع بابرنامه ای که دولت تنظیم کرده است، ایجاد فرصت برای اظهار نظر و قضاوت از طرف مردم و نمایندگان آنان در مجلس می نماید و این امر باعث جلب اعتماد مردم می شود .
بودجه عملیاتی :
بودجه عملیاتی در واقع همان بودجه برنامه ای به شکل پیشرفته تر است که به نحو دقیق تر و روشن تری اجرای برنامه ها را از دیدگاه فایده و هزینه ، تجزیه و تحلیل می نماید و با روش اندازه گیری حجم کار ، قیمت تمام شده تولید یا خدمت را به دست آورده و با نورمها و استاندارد ها مقایسه تطبیقی و تحلیلی نموده و به علل افزایش قیمت تمام شده واقف می گردد . بودجه عملیاتی علاوه بر آنکه عملیات دولت را به تفکیک برنامه ها و فعالیت ها نشان می دهد ، هزینه های عملیات را نیز طبق روشهای فنی دقیق بر اساس اندازه گیری حجم کار محاسبه می نماید .
تفاوت اساسی بین بوجه برنامه ای و عملیاتی در اندازه گیری حجم عملیات است در بودجه عملیاتی هزینه عملیات با استفاده از روشهای قیمت تمام شده یا اندازه گیری حجم کار محاسبه می شود . اصولا عملیات دولت از نظر قابلیت اندازه گیری به دو دسته ذیل تقسیم می شود :
عملیات قابل اندازه گیری: برخی از عملیات دولت به راحتی قابل اندازه گیری است . مبنا و ملاک های اندازه گیری آن روشن است .بعنوان مثال برای عملیات تولیدخودرو واحد اندازه گیری دستگاه میباشدو مصرف سوخت خودروها که واحدآن لیتر می باشد.
عملیات غیر قابل اندازه گیری : برخی از عملیات دولت مانند فعالیت های تحقیقاتی و پژوهشی ، اندازه گیری آن به سادگی امکان پذیر نمی باشد .
تفاوت های بودجه برنامه ای با بودجه عملیاتی :
1) بودجه برنامه ای درسطحی بالاتراز بودجه عملیاتی قرار دارد زیرا هر برنامه از چند واحد عملیاتی تشکیل شده است .
2) بودجه برنامه ای هزینه ا را به صورت چکی و فقط در سطح برنامه مطرح می کند و مورد استفاده هیات دولت ، نمایندگان مجلس می باشد در حالی که بودجه عملیاتی هزینه ها را به جزیی ترین شکل ممکن گزارش می کند و می تواند برای مدیران واحدهای عملیاتی نیز سودمند باشد .
3) بودجه برنامه ای روند آینده اهداف و فعالیت های دولت را در نظر می گیرد بنابراین آینده نگرست در حالی که در بودجه عملیاتی بر ارتباط میان مواد هزینه و محصول نهایی واحد عملیاتی اشاره داشته و بر روند گذشته ، تجارب به دست آمده و استاندارد های موجود تکیه دارد .
4) از نقطه نظر ماهیت ، بودجه برنامه ای کار بررسی مقامات دستگاه اجرایی ، سازمان های مسئول برنامه ریزی و مجلس را آسان می کند و تصویری کلی از عملکرد دستگاه اجرایی و نتایج حاصله از منابع مورد استفاده در سطح برنامه به دست می دهد در حالی که بودجه عملیاتی پایه هرم بودجه هر دستگاه اجرایی بوده که حجم کار هرفعالیت را مشخص می سازد و به مدیران واحدهای عملیاتی و برنامه ریزی در تخصیص و توزیع منابع حداکثر مطلوبیت هر یک از فعالیت ها کمک مؤثری می کند .
برای آشنایی بیشتر به تفاوتهای بودجه برنامه ای با بودجه عملیاتی فرض می شود دستگاه اجرایی قصد تولید 5000 دستگاه خودرو در سال را دارد . در بودجه برنامه ای هزینه های تولید خودروها از قبیل مواد اولیه ، قطعات ، تجهیزات و دستمزد کارگران است اما در بودجه عملیاتی برای برآورد اعتبار مورد نیاز ، قیمت تمام شده یک دستگاه خودرو محاسبه و در تعداد مورد نظر برای تولید ضرب خواهد شد . نکته ای که باید به آن توجه شود این است که در هنگام پیش بینی بودجه عملیاتی رابطه منطقی میان حجم کار و برآورد هزینه ها وجود داشته باشد تا نتایج حاصله منطبق و یا حداقل نزدیک به واقعیت باشد . در کشورهایی که از نظام بودجه ریزی پیشرفته استفاده می کنند ، استانداردهایی برای فعالیت های قابل اندازه گیری تعیین و تعریف شده است .
بودجه بندي عملياتي در ایران :
در ايران علي رغم توسعه روزافزون وظايف و برنامه هاي دولت و ضرورت استقرار يك سيستم اطلاعاتي موثر و مفيد در مديريت مالي سازمانهاي دولتي، حسابداري دولتي تحول و دگرگوني اساسي و قابل ملاحظه اي نداشته است و باتوجه به ارتباط مستقيم مديريت مالي سازمانهاي دولتي با بودجه مصوب سالانه دولت و اهميت كنترل بودجه اي در حسابداري دولتي، لذا جهت گيري هدفهاي دولت در بعد اقتصادي با توجه به موارد ذيل حائزاهميت است:
1 - ارتقاء كيفيت ارائه خدمات به مردم؛
2 - استفاده بهينه از منابع و ظرفيتهاي موجود؛
3 - فراهم آوردن زمينه هاي استاندارد كردن خدمات دستگاههاي دولتي؛
4 - افزايش انگيزه كاركنان و مديران و اعطاي اختيارات لازم به آنان؛
5 - جايگزيني كنترل نتايج فعاليتها به جاي كنترل مراحل انجام كار.
عمليات سازمان درصورتي كارآمد و اقتصادي است كه به توليد كالاها و يا ارائه خدمات مفيد و موردانتظار منجر شود، زيرا كارآمدترين توليدكننده هر محصول كه تقاضايي براي آن وجود ندارد، ناگزير از تعطيل كار خود است. با وجود اين، بسياري از شركتهاي دولتي هنوز برمبناي اصل چگونگي انجام عمليات به جاي تعيين نوع عمليات و دلايل انجام كار مي كنند. در سازمانهاي دولتي، معمولاً قوانين و مقررات، استانداردهاي كنترل كننده براي كاركنان محسوب مي شوند و لازم است باتوجه به حركت جدي دولت به سمت آزادسازي اقتصــاد و ايجاد بازارهاي رقابت، توجه به هزينه ها و نحوه تهيه بودجه و عملياتي تر شدن آن هرچه بيشتر موردتوجه قرار گيرد.
در بودجه بندي عملياتي (PERFORMANCE BUDGETING) علاوه بر تفكيك اعتبارات به وظايف، برنامه ها، فعاليتها و طرحها، حجم عمليات و هزينه هاي اجراي عمليات دولت و دستگاههاي ذيربط براساس روشهاي حسابداري بهاي تمام شده، محاسبه و تعيين مي گردد. لذا ارقام پيش بيني شده در بودجه عملياتي متكي به تجزيه و تحليل تفصيلي برنامه ها، فعاليتها، عمليات و قيمت تمام شده آنان برپايه اهداف و مقاصد دولت است، كه در آن بخشي از هزينه هاي عمومي و استهلاك دارائيهاي سرمايه اي به واحدهاي عملياتي برنامه ها و فعاليتها تخصيص مي يابد. تدوين و اجراي بودجه عملياتي در دستگاههاي دولتي مستلزم كاربرد حسابداري تعهدي، به منظور تعيين هزينه هاي واقعي برنامه ها و فعاليتهاست. هماهنگي و يكنواختي طبقه بنديهاي بودجه اي و حسابداري و تطبيق آنها با تركيب سازماني دستگاههاي دولتي از يك طرف و ارتباط وظايف برنامه ريزي، بودجه ريزي و حسابداري دولتي از طرف ديگر نيز از ضروريات بودجه عملياتي و ايجاد اطلاعات كافي براي مديريت منابع و وجوه عمومي است.
در بودجه عملياتي از طبقه بندي عملياتي جهت اعتبارات استفاده مي شود. در طبقه بندي عملياتي كالا و خدمات خريداري شده، به جاي طبقه بندي برحسب نوع و ماهيت به عنوان عوامل و اجــــزاي فعاليتها تلقي و طبق بندي مي گردند. براي نمونه مواد و مصالح ساختماني مصرف شده توسط سازمان دولتي، بخشي از بهاي تمام شده، جاده، پل يا ساختمان ساخته شده محسوب و طبقه بندي مي گردد. زيرا مواد و مصالح مذكور در تركيب با ساير تجهيزات و خدمات استفاده شده حاصل نهايي خاصي را كه جزئي از وظايف و اهداف و برنامه هاي سازمان دولتي است، ايجاد مي كند. به عبارت ديگر، مواد، كالا و خدمات خريداري شده با محصول و توليد نهايي (END-PRODUCT) ارتباط داده مي شود. طبقه بندي عملياتي مدارك و اسناد قابل قبول و واقعي را كه ممكن است در تشخيص كارايي&، سطوح مختلف مديريت مفيد باشــــد، ايجاد مي كند و بيان مي دارد كه علت افزايش هزينه هاي بهاي تمام شده برنامه ها، افزايش حجم عمليات است يا افزايش هزينه ها براي حجم ثابت است. شكل شماره يك طبقه بندي در بودجه عملياتي را نشان مي دهد.
گرچه طبقه بندي عملياتي برحسب فعاليتها توجه مديريت را به برنامه ها و هزينه هاي تمام شده آنها جلب مي كند ولي بايد توجه داشت كه هزينه هاي تمام شده همه فعاليتها به خودي خود، ارزش واقعي آنها را نشان نمي دهد. لذا در اكثر برنامه هاي دولت، فعاليتها به عنوان واحــــــدهاي اندازه گيري عمليات به كار مي روند، زيرا، داراي قابليت انعطاف و متناسب با ساختارهاي سازماني موجود هستند. دوران گذار از بودجـــه بندي برنامه اي به سوي بودجه بندي عملياتي سرآغازي است براي:
عبور از حسابداري نقدي به طرف حسابداري تعهدي؛
گامي موثر و مفيد درجهت شفافيت سازي هرچه بيشتر هزينه ها؛
زمينه اي براي انجام اصلاحات ساختاري و عقلاني تر كردن نقش دولت در فعاليتهاي اقتصادي.
راهكارها و مشكلات بودجه ريزي عملياتي كشور :
اولين كنفرانس بين المللي بودجه ريزي عملياتي بر مبناي عملكرد به مدت 2 روز (در تاريخ 22 و 23 فروردين ماه 86) در سالن همايش رازي با دبير اجرايي دكتر عادل آذر عضو كميسيون برنامه بودجه و محاسبات مجلس شوراي اسلامي برگزار شد.
اسناد تاريخي حكايت از اين دارد كه نخستين بودجه كشور بعد از مشروطيت مقارن با سال 1283 هجري شمسي به تصويب رسيد. به عبارتي 103 سال يا بيش از يك قرن از سابقه بودجه ريزي در كشورمان ميگذرد. متاسفانه چه در 103 سال پيش و چه در سال 1385 نظام بودجه ريزي با بيماري دردناك اقتصادي بنام كسري بودجه يا به تعبير رايج چند ساله مسئولان سازمان مديريت و برنامه ريزي با عدم تحقق درآمدها مواجه است.
بودجه ريزي را برخي گزينش بهترين راه ممكن براي اداره و برقراري تعادل ميان هزينه و درآمد با توجه به محدوديت منابع تعريف كردهاند. لذا ميتوان گفت كه بودجه برنامهاي است مبتني بر دانش و علمي است كه با بهترين شيوه ممكن بايد اجرايي شود. متاسفانه در حالي كه شرايط اقتصادي سياسي در ميان كشورها تغيير بارزي يافته و كشورها بودجه خود را براساس بودجه عملياتي در كشور پياده كردهاند و حتي از شيوههاي مدرنتري برگرفته از اقتصاد و آمار استفاده بردهاند اما سبك و سياق بودجه ريزي در كشور ما همچنان بر پايه «درآمد – هزينه» تنظيم ميشود.
بسياري از كارشناسان وجود درآمد نفت و فروش و هزينه كردن آن را يكي از علل عدم توجه به برنامه ريزي مناسب در اين بخش ميدانند. چرا كه درآمدي كه براساس فروش نفت حاصل ميشود صرف مخارج كشور ميشود و تداوم اين شيوه خود موجب نوعي نابساماني خواهد شد. لذا مسئولان براي برون رفت از اين موضوع، تصميم گرفتند نحوه اجراي بودجه ريزي در كشور را به شيوه مدرن پياده كنند. چنين شد كه در هنگام تنظيم و تدوين برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور، اين موضوع به عنوان يك اولويت مدنظر قرار گرفت تا هم بهره وري افزايش يابد، هم هزينهها كاهش يابد و درآمدها هم رشد داشته باشد. بر همين اساس دولت در برنامه چهارم توسعه سعي كرد بودجه ريزي را در سال 1385 و 1386 به صورت عملياتي برنامهريزي كند. اما باز هم عملا مشاهده كرديم از طرف دولت در سال 1385، 3 متمم بودجه به مجلس شوراي اسلامي تقديم شد كه خود نشان دهنده مغايرت با ادعاي بودجه ريزان كشور بود.
خوشبختانه براي نخستين بار كنفرانسي بين المللي با حضور مديران شركتهاي خارجي، مسئولان سازمان مديريت و برنامهريزي، اعضاي كميسيون برنامه و بودجه و ساير مسئولان اقتصادي در كشور برگزار شد تا بودجه ريزي عملياتي برمبناي عملكردها را مورد بررسي قرار دهد و نكته حائز توجه آنكه گرداننده آن دكتر عادل آذر از نمايندگان مجلس هفتم، عضو كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس بود.
عادل آذر دبير همايش بين المللي بودجه ريزي عملياتي در آغاز كنفرانس با بيان اينكه برنامههاي عملياتي بودجه در سال 85 به لايحه اضافه شده است تاكيد كرد: «در سال 86 اين برنامهها نسبت به لايحه 85 پسرفت داشته و برنامه عملياتي به طور كامل در بودجه 86 حذف شده است.» وي خاطرنشان كرد: براساس پيش بينيهاي انجام شده اگر بودجه عمومي سال 86 كشورمان را ملاك قرار دهيم، با اجراي نظام بودجه ريزي عملياتي بيش از 4 هزار ميليارد تومان صرفه جويي داشتهايم.
اين در حاليست كه در بسياري از موارد دست مجلس و دستگاههاي اجرايي براي رسيدن به صرفه جوييهاي بسيار ناچيزتر تلف ميشود.
نماينده مردم دره شهر در مجلس در عين حال با استناد به اجراي بودجه ريزي عملياتي در كشورهاي ديگر افزود: بررسيهاي نتايج و تجربيات كشورهايي كه اين نظام بودجه ريزي را عملياتي كردهاند نشان ميدهد در كشورهاي در حال توسعه طي سالهاي اول و دوم اجراي اين نظام 30 درصد صرفه جويي داشته است.
اما نكته حائز توجه در اين است كه كارشناسان بودجه ريزي كه بودجه كشور ما را براساس عملياتي تنظيم كردهاند يا بايد مدون كنند بسيار اندك هستند لذا خلايي در اين ميان ديده ميشود كه بهتر است هر چه سريعتر براي رفع آن چارهاي انديشيده شود.
سخنران بعدي دكتر محمد عسگري آزاد معاون اجتماعي سازمان مديريت و برنامه ريزي بود كه در خصوص بودجهريزي عملياتي اظهار داشت: براي تنظيم بودجه به دو رويكرد بودجه ريزي هزينهاي و عملكرد بايد توجه ويژهاي مبذول كرد.
وي در ادامه صحبتهايش خاطرنشان كرد: در بودجه ريزي هزينهاي، وظيفه بودجه چگونگي تجهيز منابع براي انجام وظايف، ماموريتها و تاكيد بر كنترل وروديهاست.
معاون سازمان مديريت و برنامه ريزي به چالشهاي موجود در نظام بودجه ريزي هزينهاي اشاره كرد و افزود: در اين رويكرد برقراري ارتباط بين هدفهاي كمي فعاليتها و اهداف آرماني امكان پذير نيست و اولويت بندي فعاليتها قابل سنجش نيست.
عسگري آزاد تاكيد كرد: با توجه به اينكه در نظام بودجه ريزي هزينهاي، مبناي تنظيم بودجه دستگاههاي اجرايي، محاسبه مجموع هزينههاي عوامل توليد كالا يا خدمات است، قطعا دستگاههايي كه عوامل توليد گستردهتري را داشته باشند اعتبارات بيشتري را كسب ميكنند.
وي درعين حال بودجه ريزي عملياتي را شامل 2 قسمت نخست تنظيم و تصويب بودجه و دوم اجراي بودجه عنوان كرد و افزود: اين دو قسمت هر يك احكام و رويههاي خاص خود را ميطلبد كه بايد مدنظر قرار گيرد.
معاون اجتماعي سازمان مديريت و برنامه ريزي يادآور شد: قانون بودجه اگر هزينههاي به قيمت تمام شده باشد ولي در عمل رويه، رويه سنتي باشد، هيچ اثري نخواهد داشت، هر چند كه موجب ميشود محاسبهها دقيقتر شود ولي در عمل به علت وجود رويههاي قديمي در عمل مشاهده خواهيم كرد كه با تغييرات بنيادي مواجه نمي شويم.
وي در بخش ديگري از صحبتهايش تاكيد كرد: بايد به سمتي در بودجه ريزي برويم كه قيمتهاي بودجه به مرور واقعي شود.
دكتر علي قنبري عضو سابق كميسيون برنامه و بودجه مجلس در مجلس ششم بودجه ريزي عملياتي را موجب شفاف سازي، افزايش كارايي، افزايش اثربخشي، اصلاح و بهبود و تصميم گيري براي استفاده از منابع عنوان كرد.
وي تاثير اجراي بودجه ريزي عملياتي را بسيار مثبت دانست و افزود: اين روش به صورت مستقيم و غيرمستقيم بر متغيرهاي كلان اجتماعي تاثير خواهد داشت و ميتواند اقدامي در جهت رسيدن به چشم انداز باشد.
قنبري مهمترين آثار و متغيرهاي اجتماعي كه متاثر از بودجه ريزي عملياتي خواهند شد را بر افزايش كارايي، كاهش هزينهها، افزايش درآمدها دانست و افزود: مجموعه اين عوامل موجب افزايش سرمايهگذاري، افزايش صادرات، كاهش واردات در مجموعه زمينههاي رقابتي خواهد شد و وضع ما را بهبود ميبخشد.
در ادامه كنفرانس يسن المللي بودجه ريزي عملياتي مهندس رضا عبداللهي رئيس كميسيون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس نيز خاطرنشان كرد: در دنيايي قرار داريم كه رقابتي است و همه كشورها در پي رفاه و نيازهاي خود ميباشند لذا سعي ميكنند تا هزينهها را كمتر كنند و سرعتها را بيشتر نمايند.
بايد سعي كرد كه هر چند هزينهها بالاست و كيفيت محصولات پايين است راه چارهاي براي آن انديشيد و البته بايد اذعان داشت كه تغيير آن نياز به استدلال، سند و مدرك هم ندارد.
وي سپس با اشاره به درآمدهاي حاصل شده از فروش نفت و گاز افزود: سال گذشته 102 ميليارد دلار درآمد نصيب كشور شده است اما نحوه بودجه ريزي به گونهاي بوده كه اين پول آثار اندكي در زندگي مردم داشته است. به عبارتي اتلاف منابع به قدري زياد بوده كه پول درشت هم خيلي خاصيت ندارد.
وي تاكيد كرد: اگر 102 ميليارد دلار را كشوري كه نفت و گاز ندارد كسب كند بايد حداقل 2 هزار ميليارد دلار كالا و خدمات توليد ميكرد و با سود متوسط ميفروختند ضمن آنكه در بازار اقتصادي تمامي عملكردها همراه با سود و منفعت نيست بلكه ضرر و شكست هم وجود دارد.
رئيس كميسيون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس تاكيد كرد: راه چاره كاهش هزينهها، توجه به بودجه عملياتي بر مبناي عملكردهاست، چرا كه بودجه عملياتي از مصاديق كم كردن هزينهها و بهبود كيفيت كالاهاست.
وي از جمله ضرورتهاي رسيدن به بودجه ريزي عملياتي را پياده شدن نگاه علمي و كارشناسي دانست و افزود: بايد مواد قانون چهارم توسعه كه مرتبط با بودجه ريزي عملياتي است اجرايي شود.
دكتر عادل آذر نيز درپايان كنفرانس در توضيحاتي خاطرنشان كرد: با اجراي نظام بودجه ريزي عملياتي، كشور از حالت چانه زني، خارج ميشود چرا كه ما شاهديم هر سال درصدي به بودجه سال قبل اضافه ميشود كه بودجه با افزايش تدريجي يا سنتي و مبتني بر چانهزني مدون و به تصويب ميرسد در حالي كه ممكنست در يكسال خاص به اين نتيجه برسند كه بسياري از پروژههاي عمراني به اقتضاي منابع مالي آن سال تعطيل و يا پروژههاي جديد ايجاد شود.
دبير همايش بين المللي بودجه ريزي عملياتي اظهار داشت: در لايحه مديريت خدمات كشوري بودجه ريزي عملياتي بطور كامل ديده شده است و سعي شده عملكردها، پرداختها، پاداشها تماما براساس فعاليتها و عملكردها رقم بخورد.
در پايان همايش به برخي از كارشناساني كه مقالاتي را در خصوص بودجه ريزي عملياتي ارائه كرده بودند و نيز برخي مسئولان وزارت دارايي، سازمان مديريت، بهداشت و درمان و شهرداري و رييس كميسيون برنامه بودجه مجلس لوح يادبود همايش بين المللي بودجه ريزي عملياتي اهدا گرديد.
ویژگی های بودجه ریزی عملیاتی :
مراحل بودجه ریزی عملیاتی :
بودجه ریزی عملیاتی به دنبال تخصیص بهینه منابع به برنامه ها و فعالیت های یک سازمان است . برای دستیابی به چنین هدفی ، مراحل زیر را می توان در نظر گرفت :
- شناسایی آرمان ها و اهداف
- پیوند اطلاعات برنامه ریزی راهبردی با بودجه
- توسعه یکپارچه سازی شاخص های عملکرد در چارچوب بودجه
- گزارش نتایج براساس شاخص های عملکرد .
الزامات بودجه ریزی عملیاتی :
بودجه ریزی عملیاتی علی رغم ویژگی ها و فوایدی که دارد ، در مراحل اجرا با پیچیدگی و مشکلاتی مواجه می شود . بنابراین ، اجرای دقیق آن نیازمند فراهم کردن الزاماتی است که به لحاظ تقدم و تأخر دارای اهمیت هستند . این الزامات به شرح زیر می باشند :
1- جلب موافقت و تعهد نقش آفرینان
2- تنظیم برنامه زمانی برای اجرا
3- آموزش های لازم منابع انسانی
4- تدوین برنامه های راهبردی
5- ایجاد سیستم اطلاعات و حسابداری قیمت تمام شده
6- ارزیابی عملکرد و گزارش نتایج
7- فراهم نمودن زمینه های مدیریتی
فواید بودجه ریزی عملیاتی :
به لحاظ نظری ، بودجه ریزی عملیاتی کیفیت خدمات و برنامه ها را افزایش می دهد . در این شیوه ی بودجه ریزی سازمان ها باید علاوه بر فعالیت های خود ، به نتایج این فعالیت ها نیز توجه کنند . فرآیند بودجه ریزی عملیاتی در پی پاسخ گویی به این پرسش هاست : جایگاه کنونی ما کجاست ؟ می خواهیم کجا باشیم ؟ چگونه باید به این هدف برسیم ؟ چگونه باید پیشرفت خود را بسنجیم ؟
به طور کلی فواید بودجه ریزی عملیاتی را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد :
- افزایش پاسخ گویی و کارایی
- ارتقاء روز افزون اطلاعات سیاست گذاران درباره خدمات و برنامه های دولت
- بهبود مدیریت عمومی
- بهبود ارزیابی برنامه ها
- شناسایی فرصت های همکاری های بین سازمانی
- بهبود ارتباط سازمان ها با شهروندان .
مشکلات بودجه ریزی عملیاتی :
بودجه ریزی عملیاتی در صورت استقرار می تواند نظام مالی یک سازمان را متحول کند ولی این شیوه در بعد اجرایی و ساختاری با مشکلات بنیادی مواجه است .
مشکلات اجرایی : بخشی از مشکلات بودجه ریزی عملیاتی ، همچون دیگر اصلاحات بودجه ای به عدم اجرا صحیح آن باز می گردد . این نوع اصلاحات معمولا با تبلیغات اغراق آمیز و با شتابزدگی به اجرا در می آید . طبیعی است که وقتی انتظارات برآورده نشد ، قبل از آنکه فرصت شکوفایی پیدا کند مورد بد بینی قرار می گیرد . در اجرا بودجه ریزی عملیاتی ، با تحکم و اجبار به وزارتخانه ، نمی توان اصلاحات را پیش برد . باید به آنها اجازه داده شود در برخی موارد عناصر نظام بودجه ریزی رایج را با توجه به شرایط خاص خود در نظام بودجه ریزی تکامل پیدا کند .
مشکلات ساختاری : برخی از مشکلات بودجه ریزی عملیاتی ساختاری است و تلاش برای اجرا دقیق آن نیز قابل حل و فصل نیست . برخی از مشکلات ساختاری عبارتند از :
دشواری در تعریف اهداف و مقاصد
- اهداف و مقاصد غالبا به طور صریح از طرف سیاست گذار ، یا قوه مقننه بیان نمی شود
- گاه اهداف متعارض با یکدیگر هستند
- اغلب اهداف و مقاصد قابل کمی شدن نیستند
محدودیت های تحلیل هزینه
- تمام هزینه ها و منافع قابل تبدیل به ارقام کمی نیستند
- تأکید بیش از حد بر کارایی در اهداف برنامه
- نتایج این تحلیل ها به سادگی قابل دستکاری هستند
متمرکز شدن فرآیند بودجه
- تا حدود زیادی نقش سیاست گذاری قوه مقننه محدود می شود
- فرآیند بودجه متمرکز به دست مدیریت ارشد قوه مجریه مهار می شود
- تأکید بر تحلیل های کمی به جای تحلیل های کیفی در اغلب موارد می تواند منجر به جانبداری ناخودآگاه از برنامه هایی شود که اهداف کمی و روشنی دارند و برنامه های هرچند مفید با اهداف غیر قابل کمی شدن کنار گذاشته می شوند
- امکان تعیین گزینه های بدیل توسط مدیران امکان پذیر نیست . چرا که تعیین گزینه ها و بدیل های جدید معمولا مستلزم تغییر دادن همه برنامه های قبلی است .
اهداف بودجه عملیاتی :
مدل های بودجه ریزی عملیاتی به دنبال نیل به دو هدف هستند . نخست ، تدوین بودجه ای اثر بخش و دوم ، بهبود عملکرد سازمان . هدف نخست به بهبود کارایی تخصیصی از طریق اولویت بندی مخارج اشاره دارد که در خود بودجه نهفته است و هدف دوم به استفاده اثر بخش تر هر سازمان از منابع مالی تخصیص یافته اشاره دارد .
در بسیاری از مدل های بودجه ریزی عملیاتی ، بهبود عملکرد سازمان به عنوان محور اصلی مورد تأکید قرار می گیرد و ایده بنیادی این است که تأمین مالی سازمان باید با نتایج آشکاری همراه باشد . این اندیشه در سیستم های مختلف بودجه ریزی عملیاتی به شیوه های متفاوتی ظاهر می شود . البیته بر خلاف بودجه ریزی بودجه ریزی برنامه ای که تنها هدف تدوین و تأمین بودجه ، تحقق اهداف یا آرمان های بودجه است ، بودجه ریزی عملیاتی به گونه ای نظام مند سنجش را در فرآیند بودجه ریزی می گنجاند و از نتایج این سنجش برای تخصیص منابع عمومی کمیاب استفاده می کند .
یکی دیگر از اهداف اصلی بودجه ریزی عملیاتی ، کاهش فشار اعمال نفوذهای سیاسی بر فرآیند تخصیص منابع با بهره گیری از ارزیابی عقلانی اقلامی است که با منابع عمومی خریداری می شوند .
اندیشه ای که در وراء بودجه ریزی عملیاتی قرار دارد این است که اگر سیاست گذاران تصمیمات بودجه ای را به گونه ای عینی و بر مبنای کارایی و اثربخشی استوار سازند ، آنگاه هم آنها و هم مردم می توانند درباره عملکرد دولت قضاوت روشن تری داشته باشند . بودجه ریزی عملیاتی ، با مرتبط ساختن تصمیمات بودجه و عملکرد دولت ، راهی برای تقویت پاسخ گویی دولت ارائه می دهد .
امکان عملی بودن بودجه عملیاتی :
تهیه بودجه عملیاتی ممکن و برای پاسخگویی به نیازهای مالی کشور مفید است ، هر چند که انجام این کار دشوار است . برای عملیاتی شدن بودجه باید نوع مدیریت بر منابع را تغییر داد . « بودجه عملیاتی ، مدیریت عملیاتی می خواهد و نه مدیریت مبتنی هزینه کرد » . در روش مدیریت میتنی بر هزینه کرد ، بیشتر کنترل ها روی این موضوع متمرکز می گردد که آیا هزینه ای اتفاق افتاده است یا نه ؟ ولی در مدیریت مبتنی بر عملیات ، فرآیندها مورد کنترل قرار می گیرند و برای هر عملیاتی منابع مالی اختصاص می یابد . داشتن اراده سیاسی ، فرهنگ سازی در نظام اداری و در بین مدیران ، بازنگری در قوانین استخدامی و مقررات مالی و اداری ، استقرار شایسته سالاری ، تقویت بخش خصوصی و پیمانکاری کردن کارهای دولتی از جمله زمینه های مدیریتی و اجرایی تهیه بودجه عملیاتی است .
بودجه عملیاتی در کشور آمریکا :
در یکی از معدود مطالعات تجربی که در مورد تإثیر بودجه ریزی عملیاتی توسط کلاس و دافرتی ( 2004 ) انجام گرفته ، به جای اطلاعات استنباطی ، از داده های تجربی استفاده شده است . این پژوهش ، با استفاده از سری زمانی هزینه های ثابت سرانه ایالت ها ، وضعیت قبل و بعد از اجرا بودجه ریزی عملیاتی را تحلیل کرده و چنین نتیجه گیری می کند که اجرا بودجه ریزی عملیاتی ، چه بر اساس الزام قانونی و چه بر اساس الزامات اجرایی ، به طور آشکاری با مخارج سرانه ثابت ارتباط مثبت دارد .
این مطالعه ، میزان تأثیر اجرا بودجه عملیاتی در ایالت ها بر نحوه تخصیص منابع را در بخش های آموزش ، رفاه ، بزرگراه ها و بهداشت مورد ارزیابی قرار داده است . فرضیه پژوهش این بود که تأثیر بودجه ریزی عملیاتی بر میزان هزینه ها با توجه به نوع هزینه های مورد نظر ، متفاوت است .
نتایج این پژوهش نشان می دهد که اجرا بودجه ریزی عملیاتی بر هزینه های سرانه ثابت حوزه های آموزش ، رفاه ، بزرگراه ها و بهداشت تأثیر دارد . شواهد تجربی نشان می دهد که این تأثیر برای همه موارد به جز بزرگراه ها مثبت است . ولی در بخش های آموزش ، رفاه و بهداشت ، این رویکرد به افزایش هزینه ها می انجامد ، فرض شده بود که بودجه ریزی عملیاتی ممکن است بسته به تفاوت های موجود در سطح و محدوده اجرا بودجه ریزی عملیاتی ، بر سطح هزینه ها تأثیرات متفاوتی داشته باشد ، و نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد که چنین تفاوت هایی واقعا وجود دارند .
مقایسه شیوه های بودجه ریزی :
